Phân loại tuyến xe buýt có thể được thực hiện dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau tùy theo mục đích quản lý, quy hoạch mạng lưới hoặc tổ chức vận hành. Trong lĩnh vực vận tải hành khách công cộng (VTHKCC), việc phân loại này có ý nghĩa quan trọng nhằm xác định chức năng của từng tuyến, lựa chọn mô hình khai thác phù hợp, tối ưu hóa nguồn lực đầu tư và nâng cao hiệu quả phục vụ người dân.
Trước hết, tuyến xe buýt thường được phân loại theo phạm vi hoạt động, bao gồm tuyến nội đô, ngoại thành và liên vùng hoặc liên tỉnh. Tuyến buýt nội đô chủ yếu hoạt động trong phạm vi đô thị, phục vụ nhu cầu đi lại hằng ngày của người dân với cự ly ngắn đến trung bình và tần suất khai thác cao. Đây là nhóm tuyến có vai trò quan trọng trong việc kết nối các khu dân cư, trung tâm hành chính, trường học, bệnh viện, khu thương mại và các điểm đến trong thành phố.
Bên cạnh phạm vi hoạt động, tuyến xe buýt còn được phân loại theo tính chất phục vụ. Theo đó, có tuyến buýt trợ giá, tuyến buýt không trợ giá và tuyến buýt chuyên biệt nhằm phục vụ các nhóm đối tượng hoặc mục đích riêng như xe buýt học sinh (School Bus), xe buýt công nhân, xe buýt du lịch hoặc xe buýt sân bay.
Xét theo chức năng trong mạng lưới vận tải, tuyến buýt được chia thành tuyến trục chính, tuyến nhánh, tuyến vành đai hoặc vòng tròn và tuyến trung chuyển. Tuyến trục chính là những tuyến có lưu lượng hành khách lớn, kết nối các khu vực trung tâm hoặc các đầu mối giao thông quan trọng với tần suất hoạt động cao, đóng vai trò “xương sống” của hệ thống VTHKCC. Trong khi đó, tuyến nhánh hay còn gọi là tuyến gom khách có nhiệm vụ kết. Tuyến vành đai hoặc tuyến vòng tròn thường được tổ chức theo dạng khép kín, giúp kết nối các khu vực trong đô thị mà không cần phải đi qua trung tâm thành phố, qua đó giảm áp lực giao thông cho khu vực lõi đô thị. Ngoài ra, tuyến trung chuyển được tổ chức để kết nối giữa các phương thức vận tải hoặc các đầu mối giao thông như bến xe, ga đường sắt, sân bay, tạo thuận lợi cho việc chuyển tiếp hành trình của hành khách.
Theo hình thức khai thác, xe buýt có thể được phân thành buýt thường, buýt nhanh, buýt tốc hành và buýt theo nhu cầu. Buýt thường là loại hình phổ biến nhất, dừng đỗ tại tất cả các điểm dừng trên lộ trình. Trong khi đó, buýt nhanh (BRT – Bus Rapid Transit) được tổ chức với làn đường ưu tiên, tốc độ khai thác cao và số điểm dừng hạn chế nhằm rút ngắn thời gian di chuyển. Buýt tốc hành (Express Bus) cũng hướng đến mục tiêu giảm thời gian hành trình nhưng tập trung vào các tuyến dài với số lượng điểm dừng ít hơn. Đặc biệt, mô hình buýt theo nhu cầu (Demand Responsive Transport) cho phép linh hoạt về thời gian hoặc hành trình vận chuyển theo nhu cầu thực tế của hành khách, phù hợp với các khu vực dân cư thưa hoặc nhu cầu đi lại chưa ổn định.
Ngoài ra, tuyến xe buýt còn được phân loại theo nguồn năng lượng sử dụng, phản ánh xu hướng phát triển giao thông xanh và bền vững gồm có: xe buýt diesel; xe buýt sử dụng khí thiên nhiên nén hoặc hóa lỏng (CNG/LNG); xe buýt điện
Bên cạnh đó, tuyến buýt còn được xem xét theo quy mô phương tiện nhằm phù hợp với điều kiện hạ tầng và nhu cầu vận chuyển như xe buýt cỡ nhỏ (Mini Bus) xe buýt tiêu chuẩn; xe buýt sức chứa lớn hoặc xe buýt khớp nối (Articulated Bus) thường được sử dụng nhằm nâng cao năng lực chuyên chở.
Trong công tác quản lý nhà nước cũng như xây dựng định mức, đơn giá VTHKCC, việc phân loại tuyến xe buýt đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là cơ sở để xây dựng cơ chế quản lý phù hợp, tính toán chi phí vận hành, bố trí nguồn lực hiệu quả và nâng cao chất lượng dịch vụ vận tải hành khách công cộng trong bối cảnh đô thị ngày càng phát triển theo hướng xanh, thông minh và bền vững.
Nguyễn Thị Thơm