Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và nhu cầu đi lại ngày càng gia tăng, phát triển vận tải hành khách công cộng (VTHKCC) được xem là giải pháp cốt lõi nhằm giảm ùn tắc giao thông, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống đô thị. Tuy nhiên, đi kèm với vai trò quan trọng đó là bài toán về kinh phí và hiệu quả – một thách thức mà hầu hết các đô thị đang phải đối mặt.
Áp lực từ bài toán kinh phí
Để xây dựng và vận hành một hệ thống VTHKCC đồng bộ, hiện đại, cần nguồn vốn đầu tư rất lớn. Chi phí không chỉ nằm ở việc mua sắm phương tiện mà còn bao gồm phát triển hạ tầng như bến bãi, nhà chờ, điểm trung chuyển, cùng với các hệ thống công nghệ điều hành thông minh. Đặc biệt, xu hướng chuyển đổi sang phương tiện xanh như xe buýt điện hay sử dụng năng lượng hydro càng làm gia tăng áp lực vốn đầu tư ban đầu.
Không dừng lại ở đó, chi phí vận hành hệ thống như nhiên liệu, tiền lương nhân sự, bảo trì phương tiện và quản lý điều hành liên tục gia tăng theo biến động của thị trường. Trong khi đó, giá vé VTHKCC lại được duy trì ở mức thấp nhằm đảm bảo tính phục vụ cộng đồng và an sinh xã hội. Điều này dẫn đến thực trạng phổ biến: doanh thu từ vé không đủ bù đắp chi phí.
Hiệu quả không chỉ đo bằng lợi nhuận
Khác với các loại hình kinh doanh thuần túy, hiệu quả của vận tải hành khách công cộng không thể chỉ được đo lường bằng lợi nhuận tài chính, mà cần được nhìn nhận trong một tổng thể đa chiều, gắn với các mục tiêu phát triển bền vững của đô thị. Trên thực tế, tại nhiều thành phố, hoạt động xe buýt thường không có lãi hoặc chỉ đạt mức cân bằng thu – chi, song vẫn được duy trì và ưu tiên phát triển bởi những giá trị to lớn mà nó mang lại cho xã hội. Trước hết, đó là hiệu quả xã hội khi hệ thống vận tải công cộng đảm bảo quyền tiếp cận đi lại cho mọi tầng lớp người dân, từ học sinh, sinh viên đến công chức, viên chức và người lao động có thu nhập thấp…Nhờ đó, chi phí đi lại được giảm bớt, góp phần ổn định đời sống và tạo điều kiện để người dân tiếp cận các cơ hội việc làm, giáo dục và dịch vụ đô thị một cách công bằng hơn.
Bên cạnh đó, vận tải công cộng còn mang lại hiệu quả môi trường rõ rệt thông qua việc giảm phương tiện cá nhân, hạn chế ùn tắc giao thông và cắt giảm phát thải khí nhà kính. Đồng thời, đây cũng là công cụ quan trọng hỗ trợ quy hoạch đô thị bền vững, tăng cường kết nối giữa các khu vực và giảm áp lực đầu tư hạ tầng giao thông. Vì vậy, lợi nhuận chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể, còn giá trị cốt lõi của vận tải công cộng chính là phục vụ con người và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đô thị.
Mâu thuẫn cốt lõi cần tháo gỡ
Bài toán lớn nhất hiện nay nằm ở việc giữ giá vé thấp để thu hút hành khách và yêu cầu đảm bảo cân đối tài chính. Nếu tăng giá vé, dù chỉ ở mức nhỏ, cũng có thể khiến một bộ phận hành khách quay lại sử dụng phương tiện cá nhân do tâm lý “linh hoạt hơn, không chênh lệch chi phí nhiều”, kéo theo doanh thu giảm; nhưng nếu duy trì giá thấp khiến các doanh nghiệp khai thác buýt, đặc biệt là các tuyến không trợ giá, gặp nhiều áp lực về tài chính, thậm chí hoạt động cầm chừng hoặc đứng trước nguy cơ cắt giảm dịch vụ. Về phía Nhà nước, việc phải duy trì hỗ trợ tài chính cho các tuyến buýt trợ giá trong thời gian dài cũng tạo áp lực lên ngân sách.
Hướng tới giải pháp bền vững
Để giải quyết bài toán này, trước hết cần tập trung vào việc gia tăng sản lượng hành khách. Khi lượng người sử dụng tăng, doanh thu sẽ cải thiện, đồng thời chi phí tính trên mỗi hành khách sẽ giảm xuống. Điều này đòi hỏi phải tối ưu hóa mạng lưới tuyến, nâng cao chất lượng dịch vụ, đảm bảo tính đúng giờ và thuận tiện trong kết nối. Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa nguồn thu cũng là hướng đi quan trọng. Ngoài doanh thu từ vé, có thể khai thác quảng cáo trên phương tiện, phát triển dịch vụ tại các điểm trung chuyển hoặc tích hợp với các mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng. Đồng thời, ứng dụng công nghệ như vé điện tử, dữ liệu lớn và hệ thống điều hành thông minh sẽ giúp minh bạch hóa doanh thu và tối ưu chi phí.
Bài toán kinh phí và hiệu quả trong VTHKCC không thể giải quyết trong ngắn hạn, càng không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Đây là vấn đề mang tính hệ thống, đòi hỏi sự kết hợp giữa quy hoạch hợp lý, cơ chế tài chính phù hợp, ứng dụng công nghệ và sự đồng thuận của người dân. Khi VTHKCC trở thành lựa chọn ưu tiên trong thói quen đi lại, không chỉ bài toán kinh phí được cải thiện mà mục tiêu phát triển đô thị bền vững cũng sẽ dần trở thành hiện thực.
Nguyễn Thị Thơm